Các bài tập giác quan cho trẻ tự kỷ

Cảm giác bản thể: sự chuyển động bên trong cơ thể (sự cảm nhận của bản thân về các bộ phận trên cơ thể) => ảnh hưởng đến vận động tinh.

Có hai cách giúp trẻ nâng cao khả năng cảm thụ bản thể: hoạt động nặng và áp lực lớn.

Hoạt động nặng có thể bao gồm:
Mang các vật nặng như túi đồ hoặc bình nước lớn
Xếp chồng hoặc di chuyển ghế/ sách
Bơi lội
Đẩy hoặc kéo các vật có trọng lượng như xe kéo (wagon) hoặc xe đẩy trong siêu thị
Đạp xe đạp
Đấu vật
Quét, lau, hút bụi, cào
Nhảy và bật nhảy – trên tấm bạt lò xo, giường, nhảy từ ghế sofa vào đệm gối
Leo trèo và treo người – trên xà khỉ (monkey bars), thang Pikler Triangle, cây cối, hoặc tảng đá.
Hoạt động áp lực lớn có thể gồm:
Trò chơi đẩy xe cút kít
Đập búa
Sử dụng cây lăn bột
Nặn đất sét
Gối sandwich: để trẻ nằm lên đệm/ thảm/ gối, rồi lấy một cái gối khác đè lên trẻ, sau đó dùng tay đè gối xuống để bé cảm nhận được áp lực tác động vào người
Ôm chặt con, hoặc để con co chân ôm chặt bản thân như một quả bóng
Chống hai tay lên sàn và lăn trên bóng tập yoga, hoặc lăn quả bóng yoga qua lại trên người trẻ
Nhai, cắn thức ăn.
Xúc cát.
Dùng ống hút, thổi sao/kèn.

Tiền đình: Tiền đình là một hệ thống thuộc hệ thần kinh nằm ở phía sau ốc tai (hai bên) có vai trò quan trọng trong việc thực hiện chức năng duy trì tư thế, dáng, phối hợp với cử động của mắt, đầu và thân mình. Tiền đình có chức năng chính là giữ thăng bằng cho cơ thể. Khi cơ thể di chuyển, khi cúi, xoay… hệ thống tiền đình cũng sẽ nghiêng lắc theo các động tác của cơ thể, từ đó giúp cho cơ thể có tư thế thăng bằng.

Có nhiều cách khá đơn giản giúp phát triển giác quan này tại nhà, đó là cho con cơ hội khám phá cơ thể của mình và cách cơ thể hoạt động.

Áp dụng các bài tập về vận động và tính thăng bằng:
Một cái thang tam giác vận động Pikler Triangle để khám phá leo trèo và thăng bằng
Một cái ván thăng bằng cũng là một công cụ phổ biến – bạn có thể tự làm một phiên bản ‘thân thiện’ với túi tiền bằng cách cuộn một cái khăn rồi đặt dưới một cái thớt cỡ lớn.
Các tư thế yoga: chó úp mặt (downward facing dog), con chuột (mouse pose) để làm dịu hoạt động tiền đình
Các chuyển động lắc lư chậm
Trẻ cần tham gia vào nhiều hoạt động phong phú để trẻ vận động trong cả ngày, kích thích các thông tin giác quan để trẻ có thể thực hiện các chức năng 1 cách phù hợp.
Trẻ thường không chịu ngồi yên ngồi yên, vì vậy nên cho trẻ vận động thông qua một số trò chơi để tìm cảm giác thiếu trước khi yêu cầu trẻ ngồi và tập trung.
Các hoạt động vận động giúp tăng cường kích thích cảm giác vận động và thăng bằng ở trẻ có thể áp dụng:
Lăn người, lăn về hai phía
Đu đưa bằng xích đu
Nhảy lò cò, trò chơi xoay tròn,
Đi xe đạp, ngồi hoặc nằm lăn trên bóng to, gối hơi ngồi.
Các trò chơi quay
Trò chơi đu dây
Các trò chơi nhảy và bật nhảy (cũng liên quan đến giác quan cảm nhận cơ thể): Nhảy cao tại chỗ, bật nhảy lên đệm lò xo, nhảy dây, bật nhảy qua vật cản phía trước…

Xúc giác: xác định ngưỡng cảm giác phù hợp cho trẻ, chức năng bảo vệ cơ thể.
Có thể cùng trẻ thực hiện bài tập đơn giản bằng cách ngồi từ phía sau và ôm lấy người của trẻ, sử dụng hai bàn tay để đan vào nhau, giúp trẻ cảm nhận được sự va chạm cơ thể. Hoặc có thể linh hoạt trong việc thay đổi các biện pháp tiếp xúc như vuốt ve, xoa bóp, cho trẻ chơi đất nặn, tiếp xúc với những đồ vật mềm mại để trẻ gia tăng những cảm nhận chân thực.
Một số bài tập và hoạt động có thể giúp trẻ gia tăng xúc giác như:
Chơi bột nặn
Sử dụng vải mềm hoặc bàn chải chà xát lên da
Ôm ấp, vuốt ve nhẹ nhàng
Sử dụng đầu ngón tay để vẽ lên cát, nước…
Chơi với xâu chuỗi hạt
Chơi các đồ chơi mềm, có thể nắn bóp được.

Thị giác:
Để cải thiện tốt cho tình trạng này, các bậc phụ huynh cần phải chú ý lựa chọn những bài tập, trò chơi có liên quan đến màu sắc, ánh sáng để giúp trẻ có thể tiếp xúc và làm quen hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, việc hỗ trợ gia tăng thời gian để tương tác, trò chuyện, trao đổi ánh mắt với trẻ cũng là một trong những bài tập cần thiết nên được áp dụng đối với trẻ tự kỷ.
Để gia tăng sự tập trung cho trẻ, phụ huynh cũng nên lựa chọn không gian phù hợp, thoải mái, yên tĩnh để tránh sự xao nhãng, mất tập trung của trẻ. Tùy vào mức độ đáp ứng của trẻ mà các bài tập có thể gia tăng mức độ từ đơn giản đến phức tạp để trẻ cải thiện tốt hoạt động thị giác, giao tiếp và sử dụng ánh mặt hiệu quả hơn.
Khuyến khích trẻ tham gia vào các hoạt động như vẽ, sơn màu, cắt, xâu, nặn… hay bất kỳ hoạt động nào đòi hỏi trẻ phải nhìn mắt 1 cách tập trung để trẻ có thể định hướng cho bàn tay.
Những trò chơi có ánh chiếu sáng hoặc đồ chơi màu sắc rực rỡ hay có ánh đèn rất có ích vì chúng sẽ tác động mạnh vào thị giác và độ tương tương phản.
Tăng cường sử dụng giao tiếp mắt trong quá trình nói, hướng dẫn, vui đùa với trẻ và cung cấp thêm những tín hiệu bằng lời nói.
Cần cho trẻ chơi ở 1 phòng nhỏ để giúp trẻ kích thích sự tập trung vào hoạt động.

Vị giác:
Để có thể giúp trẻ cải thiện tốt hoạt động của vị giác, phụ huynh hãy chú ý vào việc chọn lựa thức ăn, cung cấp khẩu phần ăn đa dạng và phong phú để trẻ có thể dần thích ứng tốt hơn. Hãy dạy cho trẻ cách tập trung ăn, nhai kỹ thức ăn và tránh việc cho trẻ vừa ăn vừa chơi hay xem tivi, điện thoại sẽ làm giảm thiểu khả năng cảm nhận hương vị ở trẻ.
Khi nhận thấy trẻ không thích hoặc có xu hướng từ chối việc ăn một loại thức ăn nào đó thì ba mẹ cũng có thể tìm hiểu để chế biến thành nhiều món ăn có hương vị khác nhau để gia tăng sự hứng thú ở trẻ. Đồng thời, hãy xen kẽ giữa việc ăn những món ăn yêu thích và những món ăn không yêu thích, cho trẻ ăn một lượng ít, vừa phải để trẻ dần thay đổi thói quen ăn uống theo cách lành mạnh hơn.

Thính giác:

Có thể áp dụng những bài tập liên quan đến âm thanh như vỗ tay nhẹ nhàng xung quanh tai của trẻ, xoa bóp, vuốt ve vành tai, cho trẻ nghe nhạc… Những giai điệu nhẹ nhàng, du dương và sâu lắng có thể giúp trẻ cảm nhận một cách dễ dàng hơn. Sau khi nhận thấy trẻ có sự thích ứng tốt thì hãy gia tăng mức độ của các bài tập để dần cải thiện hoạt động thính giác cho trẻ.

Khướu giác:

Cách cải thiện: cho trẻ tiếp xúc với những thực phẩm có mùi vị đặc trưng hoặc những hương thơm gần gũi, quen thuộc để trẻ có thể cảm nhận tốt hơn. Bằng cách này sẽ kích thích hoạt động của khứu giác, giúp trẻ dần có phản ứng tốt với những hương thơm xung quanh.

Nội cảm:

Khi hệ nội cảm làm việc tốt, chúng ta có thể cảm nhận những nhu cầu của bản thân và hành động để thực hiện các nhu cầu đó. Chúng ta có trải nghiệm về cảm xúc và có khả năng nhận diện chính xác mình đang cảm thấy thế nào (hào hứng, phấn khích, buồn, giận….) Nhưng cũng giống như 7 hệ giác quan khác của chúng ta, hệ giác quan này có thể gặp những khó khăn về xử lý giác quan. Một người có thể gặp khó khăn về việc điều tiết trong chính hệ giác quan này. Một người có thể phản ứng thái quá với những tác động về cảm nhận bản thể. Trẻ có thể cảm thấy bị đau hơn hoặc đau lâu hơn so với người khác. Tương tự, một người có thể không có phản ứng gì với các tác động này cả. Trẻ có thể không có phản ứng dù với những thông tin về cảm nhận bản thể. Trẻ có thể không cảm nhận được đau trừ phi nó phải thật sự rất rất đau.
Một người cũng có thể gặp vấn đề về việc phân biệt xử lý giác quan trong hệ nội cảm này. Trẻ ta có thể nhận thức được những cảm giác rất mờ nhạt từ bên trong nhưng không thể nào xác định chính xác những cảm giác đó diễn ra ở nơi nào và chúng có ý nghĩa gì. Anh ta không thể đáp ứng được nhu cầu của bản thân mình bởi vì anh ta không thể hiện được chúng là cảm nhận gì. Liệu đó có phải là cảm giác cơ thể mình đang đói hay không cũng không thể phân biệt được?
Hệ nội cảm còn ảnh hưởng đến những gì khác? Bởi vì hệ nội cảm có nền tảng quan trọng từ việc điều phối các hoạt động thể chất và cảm xúc của chúng ta, nên chẳng bất ngờ gì nếu nó ảnh hưởng trực tiếp tới một số lĩnh vực kỹ năng quan trọng. Những nhóm kỹ năng đó bao gồm: tự kiểm soát bản thân, tự nhận thức, tư duy xã hội, tư duy linh hoạt, giải quyết vấn đề, kỹ năng xã hội bản năng và sự tham gia xã hội.